آبسه مقعدی از آن مشکلاتی است که ممکن است در ابتدا با یک درد ساده، احساس فشار یا برجستگی آزاردهنده در اطراف مقعد خود را نشان دهد؛ اما وقتی ناراحتی هنگام نشستن، راه رفتن یا اجابت مزاج بیشتر می شود، نگرانی درباره علت آن و جدی بودن مشکل هم افزایش پیدا می کند. شاید اولین حدس شما بواسیر، جوش یا یک التهاب پوستی باشد، به خصوص اگر متوجه تورم یا توده ای در نزدیکی مقعد یا روی باسن شده باشید. با این حال، هر برجستگی دردناکی در این ناحیه ماهیت یکسانی ندارد و اشتباه گرفتن آبسه باسن با مشکلات مشابه می تواند تشخیص و رسیدگی مناسب را به تاخیر بیندازد. نکته مهم این است که آبسه مقعدی صرفا یک ناراحتی سطحی نیست که همیشه با گذشت زمان برطرف شود. تجمع چرک در بافت های اطراف مقعد ممکن است به مراقبت پزشکی نیاز داشته باشد و به تعویق انداختن بررسی آن، به ویژه در صورت تشدید درد یا بروز تب، تصمیم درستی نیست. از طرف دیگر، مشاهده یک توده در این ناحیه به تنهایی برای تشخیص آبسه کافی نیست. شناخت ماهیت این مشکل به شما کمک می کند تفاوت آن را با ناراحتی های مشابه بهتر درک کنید و بدانید در چه شرایطی نباید مراجعه پزشکی را به تعویق بیندازید.
آبسه مقعدی چیست؟
آبسه مقعدی یا آبسه آنورکتال، تجمع چرک در یک حفره عفونی در بافت های اطراف کانال مقعد یا بخش انتهایی راست روده است. این عارضه زمانی شکل می گیرد که عفونت به بافت های این ناحیه راه پیدا کند و با تجمع چرک، کانونی از التهاب در زیر پوست یا در عمق بافت ایجاد شود. آبسه مقعدی ممکن است به صورت یک تورم موضعی در نزدیکی دهانه مقعد دیده شود، اما در برخی موارد، محل تجمع چرک در لایه های عمقی قرار دارد و از بیرون مشخص نیست.
آنچه ماهیت این عارضه را مشخص می کند، صرفا وجود یک برجستگی در اطراف مقعد نیست؛ بلکه تشکیل یک فضای عفونی حاوی چرک در بافت های این ناحیه است. این فضا بسته به محل شکل گیری، می تواند سطحی یا عمقی باشد و در فضاهای مختلف اطراف مقعد و راست روده گسترش پیدا کند. به همین دلیل، آبسه مقعدی یک عفونت بافتی مشخص است که محل و عمق آن در ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.
انواع آبسه مقعدی
آبسه مقعدی بر اساس محل تجمع چرک به چند نوع تقسیم می‌شوند:
۱
آبسه پری‌آنال (اطراف مقعد)
شایع‌ترین نوع آبسه مقعدی است که زیر پوست و نزدیک دهانه مقعد ایجاد می‌شود. تورم، قرمزی و درد موضعی از نشانه‌های رایج آن هستند.
۲
آبسه ایسکیوآنال (ایسکیورکتال)
این آبسه در فضای چربی کنار کانال مقعد و خارج از عضلات اسفنکتر ایجاد می‌شود و ممکن است با درد و تورم گسترده‌تر در اطراف مقعد یا باسن همراه باشد.
۳
آبسه بین‌اسفنکتری
این نوع آبسه در فضای میان عضلات اسفنکتر داخلی و خارجی مقعد شکل می‌گیرد. به دلیل عمقی بودن عفونت، ممکن است بدون برجستگی ظاهری باشد و بیشتر با درد عمقی مقعد همراه شود.
۴
آبسه سوپرالواتور
آبسه سوپرالواتور در فضای بالای عضله بالابرنده مقعد ایجاد می‌شود. این نوع آبسه عمقی و کمتر شایع است و ممکن است با درد داخل لگن یا راست روده بروز کند، بدون آن که تورم مشخصی روی پوست دیده شود.
علت های بروز آبسه مقعدی
آبسه مقعدی زمانی ایجاد می شود که باکتری ها به بافت های اطراف مقعد نفوذ کنند و چرک در آن‌ها جمع شود. شایع ترین علت این عارضه، عفونت غدد داخل کانال مقعد است؛ اما گاهی بیماری کرون یا آسیب به بافت های این ناحیه نیز در ایجاد آن نقش دارد.
شناخت منشأ عفونت اهمیت زیادی دارد، به ویژه زمانی که آبسه عمیق باشد یا پس از درمان دوباره عود کند:
عفونت غدد مقعدی
— شایع‌ترین علت آبسه
داخل کانال مقعد غدد کوچکی وجود دارند که ترشحات خود را از طریق مجراهای باریک تخلیه می‌کنند. اگر خروجی یکی از این غدد مسدود شود، باکتری‌ها در آن تجمع پیدا می‌کنند و عفونت به بافت‌های اطراف گسترش می‌یابد. در ادامه، چرک در یک فضای بسته جمع می‌شود و آبسه مقعدی شکل می‌گیرد.
این شایع ترین مسیر ایجاد آبسه است و حتی افرادی که سابقه بیماری مقعدی ندارند نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. آبسه باسن در نزدیکی مقعد نیز در بسیاری از موارد می‌تواند از همین فرایند ناشی شود.
بیماری کرون و التهاب عمقی اطراف مقعد
بیماری کرون نوعی التهاب مزمن دستگاه گوارش است که در برخی افراد، بافت های اطراف مقعد را نیز درگیر می کند. اگر التهاب به لایه‌های عمقی روده گسترش پیدا کند یا مسیرهای غیر طبیعی میان روده و بافت های اطراف شکل بگیرند، احتمال تجمع عفونت و ایجاد آبسه مقعدی افزایش می‌یابد. در این شرایط، درمان عفونت به تنهایی کافی نیست و لازم است ارتباط آبسه با بیماری زمینه‌ای نیز بررسی شود؛ به خصوص اگر آبسه مرتب عود کند.
عفونت های منتقل شونده از راه تماس جنسی
برخی عفونت های منتقل شونده از راه تماس جنسی می توانند باعث التهاب، زخم یا آسیب به بافت‌های ناحیه مقعد شوند. اگر عفونت به بافت‌های عمقی تر گسترش پیدا کند، در شرایط خاص احتمال شکل گیری آبسه نیز وجود دارد. با این حال، این علت در مقایسه با انسداد و عفونت غدد مقعدی شایع نیست و نمی توان هر آبسه اطراف مقعد را به یک عفونت مقاربتی نسبت داد.
آسیب بافتی و عفونت های عمقی
— کمتر شایع
در موارد کمتری، آسیب مستقیم به ناحیه مقعد، ورود جسم خارجی یا عوارض بعضی مداخلات پزشکی می توانند راه ورود باکتری ها به بافت های عمقی را باز کنند.
اگر عفونت در این بافت ها پیشرفت کند و چرک تجمع یابد، آبسه تشکیل می شود. برخی بیماری ها یا عفونت های دیگر نیز ممکن است با التهاب و آسیب بافتی این ناحیه همراه باشند.
شایع ترین علائم آبسه مقعدی کدام است؟
آبسه مقعدی معمولا با درد و التهاب در اطراف ناحیه دورانی مقعد شروع شده، و با پیشرفت عفونت، ممکن است تورم، ترشح چرکی یا تب نیز بروز کند. شدت علائم به محل و عمق آبسه بستگی دارد؛ بنابراین، حتی اگر برجستگی مشخصی روی پوست دیده نشود، احتمال وجود آبسه به طور کامل منتفی نیست.
شایع ترین علائم آبسه مقعدی عبارت اند از:
درد مداوم و ضربان دار در ناحیه مقعد
درد آبسه معمولا حالت فشاری یا ضربان دار دارد و به تدریج شدیدتر می‌شود. نشستن، راه رفتن، سرفه کردن و دفع مدفوع ممکن است درد را تشدید کنند؛ به همین دلیل، فرد گاهی حتی هنگام استراحت نیز احساس ناراحتی دارد.
تورم و ایجاد توده دردناک اطراف مقعد
اگر آبسه به سطح پوست نزدیک باشد، ممکن است به شکل یک برجستگی متورم و حساس در کنار دهانه مقعد دیده شود. این توده برخلاف یک برآمدگی ساده، اغلب با درد قابل توجه همراه است و لمس آن می تواند آزاردهنده باشد.
قرمزی و گرم شدن پوست اطراف مقعد
التهاب ناشی از عفونت ممکن است باعث قرمزی، افزایش دمای پوست و حساسیت ناحیه درگیر شود. این نشانه ها به ویژه زمانی دیده می شوند که آبسه مقعد به بافت های سطحی نزدیک شده باشد.
ترشح چرک یا مایع بدبو از ناحیه مقعد
اگر آبسه خود به خود باز شود، ممکن است چرک زرد یا سبز رنگ، گاهی همراه با کمی خون، از آن خارج شود. تخلیه چرک ممکن است موقتا درد را کاهش دهد، اما لزوما به معنای برطرف شدن عفونت نیست.
تب، لرز و احساس ناخوشی عمومی
در صورت گسترش عفونت، بدن ممکن است با تب، لرز، ضعف یا بی حالی واکنش نشان دهد. بروز این علائم، به ویژه همراه با درد و تورم اطراف مقعد، نیاز به ارزیابی سریع پزشکی دارد.
احساس فشار یا درد عمقی داخل مقعد
در آبسه های مقعدی عمیق تر، ممکن است فرد درد قابل توجهی در داخل مقعد یا راست روده احساس کند، بدون آن که برجستگی یا قرمزی مشخصی روی پوست وجود داشته باشد. گاهی این درد با احساس پری در ناحیه لگن یا دشواری در دفع همراه است.
نکته مهم
مشاهده این علائم به تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست؛ اگر به آبسه مقعدی مشکوک هستید، به ویژه در صورت درد رو به افزایش، تب یا تورم دردناک، برای معاینه پزشکی اقدام کنید و منتظر تخلیه خود به خودی چرک نمانید.
روش های تشخیص آبسه مقعدی
تشخیص آبسه مقعدی بر اساس بررسی سابقه پزشکی، علائم بیمار و معاینه دقیق ناحیه مقعد انجام می شود. پزشک ابتدا وجود تورم، قرمزی، حساسیت و نشانه های تجمع چرک را بررسی می کند و در صورت نیاز، معاینه انگشتی رکتوم را برای شناسایی عفونت های عمقی انجام می دهد. اگر آبسه در معاینه قابل مشاهده نباشد، عفونت عود کرده باشد یا احتمال درگیری فضاهای عمقی اطراف مقعد مطرح شود، ممکن است تصویربرداری با ام آر آی، سی تی اسکن یا سونوگرافی برای تعیین محل و وسعت عفونت ضروری باشد.
در موارد پیچیده، یا زمانی که درد شدید مانع معاینه دقیق می شود، معاینه تحت بیهوشی نیز می تواند به تشخیص قطعی آبسه مقعدی کمک کند. همچنین، اگر احتمال بیماری زمینه ای مانند کرون یا عفونت های دیگر وجود داشته باشد، بررسی های تکمیلی متناسب با شرایط بیمار انجام می شود.
